Liyaz Enzimleri Nelerdir? Kimya Dersiyle Yüzleşme
İzmir’de bir kafede oturuyorum. Yanımda arkadaşlarım, her biri kendi dünyasında. Ben, yine bildiğiniz gibi, konuşmak, espri yapmak, şaka yapmak derdindeyim. Ama içimde bir şey var, bir soru… Soru derken, hani o sürekli kafamda dönen ve hiç cevabını bulamadığım sorulardan değil. Bu, daha çok “Liyaz enzimleri nelerdir?” gibi, gerçekten cevabını öğrenmek istediğim bir soru.
Şimdi, bu konuda ne düşünüyorum? Cevabını bulamamış olsam da, bu yazıda hem çok eğleneceğim hem de bir şekilde işin içine o bilimsellik katacağım. Hem kimya dersi! Hepimiz bir zamanlar “Liyaz enzimleri” gibi kelimelere gülüp geçtik, ama şimdi, işin içine biraz mizah katmak için bunun hakkında yazmam gerektiğini hissediyorum. Tamam, belki “mizah” dedikçe bilimsellikten uzaklaşacağım ama en azından okuyanlar eğlenirken öğrenebilirler, değil mi? Hadi bakalım!
—
Liyaz Enzimlerinin Temeli: Kısaca Kimya Dersi Mi?
Bunlar, gerçekten karmaşık bi’ konu ama herkesin derdi bu kadar karmaşık şeyler değil tabii. Kimyasal tepkimeler, metabolizma falan filan diyoruz ama biraz daha insanın içine girmeyi seçiyorum. Liyaz enzimleri ne yapar, hemen anlatayım. Liyazlar, karmaşık molekülleri birleştirerek veya bölerek çalışan özel enzimlerdir. Örnek vermek gerekirse, bu enzimler, substratları parçalarlar ya da birleştirirler, ama tabii çok spesifik bir şekilde yaparlar. Yani, bazıları su ekler, bazıları suyu uzaklaştırır, ama her biri, bir şekilde vücutta ya da belirli bir ortamda ne yapacakları konusunda gerçekten çok dikkatli ve hassastır.
“Anladım, çok da anlamadım.” diyorsanız, yalnız değilsiniz. Ben de kimya dersini geçtim, ama hayatımda “Liyaz enzimleri” hakkında okuduğum ilk yazıdaki o derin anlam kaybolmuştu. İnanın o zamanlar her şey karışık, her şey düzensizdi. Ama şimdi, her şey daha net. Peki, bu enzimlerin gerçek hayatta ne işe yaradığını bir örnekle açıklayalım.
—
Günlük Hayattan Liyaz Enzimleri: “Vücutta Bir Devrim”
Geçenlerde arkadaşlarla evde takılıyoruz. Klasik İzmir akşamlarından biri, yani bolca kahkaha, ama bir yandan da birileri “Şu müzik çok güzel değil mi?” diye diye şarkı açıyor. O sırada bir arkadaşım, cips paketini açmaya çalışıyor. Tam cipsi çıkaracakken bir şey oldu. Paket delindi, cipsler yere döküldü.
Evet, bu tam da Liyaz enzimlerinin işlevine örnek olacak bir sahne! Arkadaşım o kadar sinirli ki, hemen yere dökülen cipsleri toparlamaya başlıyor. İyi de, tam o sırada “Liyaz enzimi” gibi bir şey geldi aklıma. Neden mi? Şöyle ki; Liyazlar bir molekülü parçalayıp yerine bir şey ekleyebilir ya da tamamen böler, işte o cipsin paketini parçaladığında, bu tam olarak bir “parçalanma” işlemi değil mi? Hah işte, cipsin içindeki bileşenlerin birbirinden ayrılması, Liyaz enzimi gibi bir şeydi. Ve ben tam o anda kafamda her şeyi mantıklı bir şekilde bağladım.
—
Bir Parça Mizah: Liyazlar ve “Yanlış Cevaplar”
Yalnız, kimya derslerinde bir enzim olan Liyaz’ın ne yaptığını soran öğretmenin yüzüne bakınca insanın içi cız ederdi. Bütün sınıfın birbirine bakıp “Yani… bu ne ya?” demesi gibi bir şeydi. Ama işte, dersten sonra gerçek dünyada da bu enzimlerin nasıl işlediğini görmek, bir yandan komik oluyor. “Neden cips paketini böyle açtık ya?” diye düşünürken, aslında hayatın her anında bir tür “Liyaz enzimi” görüyoruz.
Evet, belki de biraz fazla düşünüyorum ama şunu fark ettim: Her şeyin bir amaca hizmet ettiğini ve her parçanın birleştirilip çözüme kavuşturulmak üzere çalıştığını görmek, insanı gerçekten rahatlatıyor. Yani bir cipsin yere dökülmesi gibi anlar, hayatın düzenini, enzimlerin nasıl çalıştığını anlamama yardımcı oluyor.
—
Liyaz Enzimlerinin Gerçek İşlevi: Kimya ve Bizim Hayatımız
Liyaz enzimleri, genellikle bi’ metabolik süreçte oldukça önemli bir rol oynarlar. Birçok biyolojik süreçteki bu enzimler, genellikle biyolojik moleküllerin bozulmasına veya birleşmesine yardımcı olur. Hatta yağları, şekerleri, proteinleri parçalarlar ve bu sayede vücutta önemli biyokimyasal reaksiyonlar hızlanır. Hangi gıda maddelerini yiyebileceğimizi, sindirim sistemimizin nasıl çalıştığını düşündüğümüzde, Liyaz enzimlerinin etkisi büyük.
Ama işin komik kısmı şu ki, bazen bizler de kendi “sosyal Liyazlarımızı” kullanıyoruz. Yani, bir arkadaşımızı “parçalamadan” ya da bir grupta fazla dikkat çekmeden olayı çözüyoruz. Mesela, bir arkadaşım sürekli ağlar: “Her şey kötü, işler sarpa sardı!” Ben de ona bir şekilde gülerek şu cevabı veriyorum: “Hadi ama, sen Liyaz enzimi gibi biraz daha parçala şu stresini. Her şeyi biraz daha esnek düşün.” Sonra hep birlikte kahkaha atıyoruz. Ama orada da bir tür Liyaz enzimi işlevi var. Yani, her insanın işlevini yerine getirmesini sağlamalıyız.
—
Sonuç: Herkesin Bir Liyaz’a İhtiyacı Var
Bazen, herkesin bir Liyaz enzimi gibi bir işlevi olmalı. Ama tabii, kimseyi fazla böldürmeden ya da karmaşıklaştırmadan. Liyaz enzimleri, kimyada ve hayatın her alanında gerçekten karmaşık ama bir o kadar da önemli bir yer tutar. Bizler de, zaman zaman, hayatımızdaki “Liyaz”ları aktif hale getirip, sorunları çözmeliyiz. Ama tabii bir de eğlenmeliyiz. Çünkü hayatta sıkça karşılaştığımız durumlar da, Liyazların etkisi altında işlemiyor mu? Gerçekten, kimya bu kadar basit!